وصیتنامه، اعلام کتبی یا شفاهی موصی است که در آن آخرین خواستههای خود را درباره تقسیم داراییاش پس از مرگ بیان میکند. وصیتنامه تصرفی وابسته به مرگ است و به اعلام قبول طرف مقابل بستگی ندارد. از این رو همواره میتوان یکطرفه از آن بازگشت. هر قید و شرطی مبنی بر اینکه موصی نمیتواند از وصیت بازگردد یا بعداً آن را تغییر دهد، باطل است. بر پایه ماده ۵۰۲ قانون مدنی ترکیه، برای تنظیم وصیتنامه باید قوه تمییز داشت و پانزده سال تمام داشت. مقصود از قوه تمییز آن است که موصی بتواند علتها و پیامدهای عمل خود را دریابد. موصی باید در لحظه تنظیم وصیتنامه دارای قوه تمییز باشد. نبودِ این قوه پیش یا پس از تنظیم وصیتنامه اهمیتی ندارد. افزون بر این، موصی در تنظیم وصیتنامه اختیار نامحدود ندارد. نمیتواند وصیتنامهای بنویسد که سهمالارث محفوظ وارثان قانونی را نقض کند. همچنین موصی نمیتواند با وصیتنامه یکی از وارثان خود را از ارث محروم سازد. بر پایه قانون مدنی، وصیتنامه میتواند به شکل رسمی، با دستخط موصی یا بهصورت شفاهی تنظیم شود.
- وصیتنامه رسمی: در ماده ۵۳۲ و مواد پس از آن در قانون مدنی ترکیه تنظیم شده است. بر پایه قانون، وصیتنامهای که با حضور دو شاهد در برابر مأمور رسمی تنظیم میشود، وصیتنامه رسمی نامیده میشود. مأمور رسمی میتواند سردفتر، قاضی صلح حقوقی یا مأموری باشد که قانون این اختیار را به او داده است. اما برخی اشخاص از حضور بهعنوان شاهد یا مأمور در هنگام تنظیم وصیتنامه منع شدهاند. این اشخاص عبارتاند از: کسانی که اهلیت انجام عمل حقوقی ندارند، بیسوادان، محرومان از خدمات عمومی و نیز همسر موصی، خویشاوندان نسبی او در خط نزولی و صعودی، خواهران و برادران او و همسران این اشخاص. به مأمور و شاهدانی که در تنظیم وصیتنامه رسمی شرکت داشتهاند، به خویشاوندان نسبی آنان در خط صعودی و نزولی، به خواهران و برادرانشان و به همسران این اشخاص، با آن وصیتنامه نمیتوان چیزی بخشید. مأموری که وصیتنامه رسمی را تنظیم میکند، مکلف به نگهداری آن است. وصیتنامه رسمی میتواند به دو شکل «با خواندن و امضا کردن» و «بدون خواندن و امضا کردن» تنظیم شود.
در وصیتنامههایی که با خواندن و امضا تنظیم میشوند، موصی محتوای وصیت خود، یعنی خواستههایش را به مأمور رسمی اعلام میکند. سپس مأمور خود وصیتنامه را مینویسد یا مینویساند و برای خواندن به موصی میدهد. موصی وصیتنامه را میخواند و در صورت تأیید، امضا میکند. آنگاه مأمور تاریخ مینویسد و وصیتنامه را امضا میکند. تاریخ باید بهروشنی بهصورت روز، ماه و سال نوشته شود. هر دو امضا باید حتماً با دستخط باشد و امضای مأمور پس از امضای موصی بیاید. پس از امضاها، موصی در حضور شاهدان اعلام میکند که وصیتنامه را خوانده و آن را تأیید میکند. خواندن محتوای وصیتنامه لازم نیست. سپس شاهدان نیز با نوشتن اینکه موصی را برای تنظیم وصیتنامه اهل دانستهاند و اعلام در برابر آنان انجام شده است، وصیتنامه را امضا میکنند. امضای شاهدان نیز باید حتماً با دستخط باشد.
وصیتنامههایی که بدون خواندن و امضا تنظیم میشوند، در مواردی مطرحاند که موصی نمیتواند خود وصیتنامه را بخواند یا بنویسد. برای نمونه حالاتی مانند بیسوادی موصی یا نابینایی او را در بر میگیرد. در این موارد موصی آخرین خواستههای خود را به مأمور میگوید و مأمور میتواند اظهارات را خود بنویسد یا به دیگری بنویساند. سپس مأمور وصیتنامه را در برابر دو شاهد برای موصی میخواند و موصی اعلام میکند که وصیتنامه دربردارنده آخرین خواستههای اوست. پس از این اعلام، مأمور رسمی تاریخ مینویسد و وصیتنامه را امضا میکند. این اعلام موصی جای امضا را میگیرد. سرانجام شاهدان با نوشتن یا نویساندن اینکه موصی را برای تنظیم وصیتنامه اهل دانستهاند، اعلام در برابر آنان انجام شده، وصیتنامه در حضور آنان از سوی مأمور با صدای بلند برای موصی خوانده شده و وصیتنامه دربردارنده آخرین خواستههای موصی است، آن را امضا میکنند. در اینجا اظهارات موصی باید حتماً از سوی مأمور رسمی خوانده شود، وگرنه وصیتنامه از نظر شکلی باطل میگردد.
- وصیتنامه دستنویس: در وصیتنامه دستنویس، تمام وصیت باید با دستخط موصی نوشته شود. تاریخ و امضایی که بر وصیتنامه نوشته میشود نیز در همین شمار است. وصیتنامه باید حتماً تاریخ داشته باشد؛ وصیتنامه بدون تاریخ باطل خواهد بود. اما نوشتن بیش از یک تاریخ اشکالی ندارد و نشان میدهد که وصیتنامه در چند روز تنظیم شده است. وصیتنامههایی که با رایانه نوشته شده یا با امضای الکترونیکی امضا شده باشند، باطلاند. بنابراین این نوع وصیتنامه را تنها کسانی میتوانند تنظیم کنند که خواندن و نوشتن میدانند و در عین حال خود بدون هیچ مانعی میتوانند بنویسند. امضای موصی باید در پایان وصیتنامه و در پایینترین بخش متن باشد. پس از تنظیم وصیتنامه دستنویس، میتوان آن را بهصورت باز یا بسته برای نگهداری به سردفتر، قاضی صلح حقوقی یا مأمور مجاز سپرد. شخصی که وصیتنامه به او سپرده میشود میتواند یک دوست هم باشد.
- وصیتنامه شفاهی: وصیتنامه شفاهی گونهای استثنایی است که تنها در شرایط فوقالعاده تنظیم میشود. برای تنظیم آن باید شرایط معینی موجود باشد. نخست باید وضعیتی فوقالعاده وجود داشته باشد. افزون بر این، شخص باید به سبب وضعیتی که در آن است نتواند وصیتنامه رسمی یا دستنویس تنظیم کند. وضعیتهای فوقالعادهای که در قانون برشمرده شدهاند عبارتاند از خطر قریبالوقوع مرگ، قطع راههای ارتباطی، بیماری و جنگ. در چنین وضعی موصی آخرین خواستههای خود را برای دو شاهد بیان میکند و به آنان وظیفه میدهد که مطابق این اعلام، وصیتنامهای بنویسند یا بنویسانند. یکی از شاهدان بیدرنگ آخرین خواستههای موصی را با ذکر تاریخ بهصورت روز، ماه و سال مینویسد و پس از امضای خود، آن را به امضای شاهد دیگر نیز میرساند. شاهدان بدون هیچ تأخیر و در مناسبترین زمان، وصیتنامه را به دادگاه صلح یا دادگاه عمومی حقوقی تحویل میدهند. در این هنگام به قاضی اعلام میکنند که موصی را برای تنظیم وصیتنامه اهل دانستهاند، وضعیت فوقالعاده وجود داشته و موصی در آن هنگام آخرین خواستههای خود را برای آنان بیان کرده است. شاهدان برای از دست ندادن وقت میتوانند بهجای نوشتن آخرین خواستههای موصی، بیدرنگ به قاضی مراجعه کنند، آن را شفاهی بیان و در صورتجلسه ثبت کنند. همچنین در قانون کسانی که میتوانند جای قاضی را بگیرند نیز برشمرده شدهاند: اگر موصی در خدمت سربازی باشد، ستوان یا افسری با درجه بالاتر؛ اگر در وسیلهای باشد که بیرون از مرزهای کشور در حرکت است، مدیر مسئول آن وسیله؛ و اگر در مؤسسه درمانی تحت درمان باشد، بالاترین مدیر آن مؤسسه. اگر پس از تنظیم وصیتنامه شفاهی، امکان تنظیم وصیتنامه رسمی یا دستنویس برای موصی پدید آید، وصیتنامه شفاهی با گذشت یک ماه از آن تاریخ خودبهخود از اعتبار میافتد. اگر موصی پیش از پایان مهلت یکماهه درگذرد، وصیتنامه شفاهی اعتبار خود را نگاه میدارد. سرانجام، ممنوعیتهای مربوط به شاهدان که در وصیتنامه رسمی گفتیم، برای وصیتنامه شفاهی نیز برقرار است.
یادداشتهای مهم؛
* اتباع خارجی نیز میتوانند در کشور ما وصیتنامه تنظیم کنند.
*داشتن تابعیت ترکیه برای شاهدان الزامی نیست.
*اگرچه در شمار کسانی که نمیتوانند شاهد وصیتنامه باشند نیامدهاند، در عمل خویشاوندان درجه یک مأمور اجرای وصیت (tenfiz görevlisi) بهعنوان شاهد پذیرفته نمیشوند.
*شماره شناسایی اشخاصی که نامشان در وصیتنامه آمده و برای اتباع خارجی شماره گذرنامه، باید بهروشنی نوشته شود.
دفتر ما در زمینه تنظیم وصیتنامه و امور حقوقی پس از فوت خدمات ارائه میدهد.
منبع:
https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.4721.pdf
