مطالبات کارگر اصطلاحی است که همه دستمزدها، طلبها و خسارتهایی را در بر میگیرد که کارگر بر پایه قرارداد کار و مقررات مستحق آنها میشود. مطالبات کارگر در قانون کار شماره ۴۸۵۷ تنظیم شده است. این مطالبات از اقلامی مانند دستمزد، پاداش پایان خدمت، فوقالعاده اضافهکاری، مزد مرخصی سالانه، خسارت عدم رعایت مهلت اخطار، مزد تعطیلات ملی و عمومی، هزینه ایابوذهاب و خوراک و مزد تعطیل هفتگی تشکیل میشود. برخی از این مطالبات نیازمند فسخ قرارداد است و برخی نه. همچنین برای استحقاق هر یک، شرطهایی وجود دارد.
الف. مطالبات وابسته به فسخ: مطالباتی مانند پاداش پایان خدمت، خسارت عدم رعایت مهلت اخطار، مزد مرخصی سالانه و خسارت سوء نیت، وابسته به فسخاند. برای اینکه کارگر بتواند آنها را مطالبه کند، قرارداد کار باید پایان یافته و دیگر شرایط نیز فراهم شده باشد.
الف.۱ پاداش پایان خدمت: قلمی است که در صورت تحقق شرایط مقرر در قانون، کارفرما به کارگری که قرارداد کارش پایان یافته، متناسب با مدت کارکرد او میپردازد. این مبلغ برای هر سال کامل، به اندازه دستمزد ۳۰ روز به کارگر پرداخت میشود. کارگر حتی اگر در زمانهای گوناگون در کارگاههای مختلف متعلق به همان کارفرما کار کرده باشد، مستحق این پاداش میشود. شرایط پاداش پایان خدمت:
- – کارگر شمرده شدن بر پایه قانون کار شماره ۴۸۵۷
- – دستکم ۱ سال کار در یک کارگاه
- – قرارداد کار باید به یکی از دلایل مقرر در قانون پایان یافته باشد. یعنی اگر قرارداد از سوی کارفرما پایان یافته باشد، باید فسخ ناموجه باشد و اگر از سوی کارگر پایان یافته باشد، باید فسخ موجه باشد.
مرور زمان پاداش پایان خدمت: برای قراردادهای کاری که پیش از ۲۵.۱۰.۲۰۱۷ پایان یافتهاند ۱۰ سال و برای قراردادهایی که پس از این تاریخ پایان یافتهاند ۵ سال است. مهلتها از تاریخ فسخ آغاز میشود.
الف.۲ خسارت عدم رعایت مهلت اخطار: مطالبهای است که باید به کارگر پرداخت شود، آنگاه که قرارداد کار با مدت نامعین از سوی کارفرما بدون دلیل موجه و بدون رعایت مهلتهای اخطار فسخ شود. برای استحقاق آن، شرط مدت کارکرد وجود ندارد. اما کارگری که در دوره آزمایشی است، حق مطالبه آن را ندارد. مهلتهای اخطار در ماده ۱۷ قانون کار تنظیم شده است. بر این پایه:
- برای کارگری که کارش کمتر از شش ماه بوده است، دو هفته پس از ابلاغ اخطار به طرف دیگر،
- برای کارگری که کارش از شش ماه تا یک سال و نیم بوده است، چهار هفته پس از ابلاغ،
- برای کارگری که کارش از یک سال و نیم تا سه سال بوده است، شش هفته پس از ابلاغ،
- برای کارگری که کارش بیش از سه سال بوده است، هشت هفته پس از ابلاغ اخطار به طرف دیگر، قرارداد فسخشده شمرده میشود.
مرور زمان این خسارت: برای قراردادهایی که پیش از ۲۵.۱۰.۲۰۱۷ پایان یافتهاند ۱۰ سال و برای قراردادهایی که پس از این تاریخ پایان یافتهاند ۵ سال است.
الف.۳ مزد مرخصی سالانه: مرخصی سالانه، مرخصیای است که برای استراحت کارگری که یک سال کار کرده پیشبینی شده است. هنگام استفاده کارگر از مرخصی سالانه نیز باید دستمزد او پیشاپیش پرداخت شود. اگر کارگر در روزهای مرخصی سالانه به کار گرفته شود، مبلغی که باید پرداخت گردد همان مزد مرخصی سالانه است. حق مرخصی سالانه حقی است غیرقابلاسقاط و قانونی؛ از این رو موجه یا ناموجه بودن فسخ قرارداد اهمیتی ندارد. برای استحقاق آن باید دستکم یک سال کار کرده باشید. مدت مرخصی سالانه بسته به سابقه خدمت متفاوت است. بر پایه ماده ۵۳ قانون کار:
– برای کارگران با سابقه یک تا پنج سال (شامل پنج سال) دستکم چهارده روز
– برای کارگران با سابقه بیش از پنج و کمتر از پانزده سال دستکم بیست روز
– برای کارگران با سابقه پانزده سال (شامل) و بیشتر دستکم بیستوشش روز.
برای کارگران شاغل در کارهای زیرزمینی، این مدتها با افزودن چهار روز اعمال میشود. همچنین برای کارگران هجده ساله و کمتر و کارگران پنجاه ساله و بیشتر، مدت مرخصی سالانه نمیتواند کمتر از بیست روز باشد. مرور زمان مزد مرخصی سالانه: برای قراردادهایی که پیش از ۰۱.۰۷.۲۰۱۲ پایان یافتهاند ۵ سال، برای قراردادهایی که میان ۰۱.۰۷.۲۰۱۲ و ۲۵.۱۰.۲۰۱۷ پایان یافتهاند ۱۰ سال و برای قراردادهایی که پس از ۲۵.۱۰.۲۰۱۷ پایان یافتهاند ۵ سال از تاریخ پایان است.
الف.۴ خسارت سوء نیت: اگر قرارداد کارگری که از امنیت شغلی بهرهمند نیست، از سوی کارفرما با سوء نیت فسخ شود، خسارتی که کارگر مستحق آن میشود، خسارت سوء نیت است. در اینجا قرارداد کار باید با مدت نامعین باشد. این خسارت به اندازه سه برابر مهلتهای اخطار پرداخت میشود. برای نمونه اگر کارگر زن به سبب بارداری از کار اخراج شود یا کارگر علیه کارفرما شهادت دهد و قرارداد فسخ گردد، خسارت سوء نیت مطرح خواهد شد.
ب. مطالبات ناوابسته به فسخ: دستمزد، فوقالعاده اضافهکاری، مزد تعطیلات ملی و عمومی و مزد تعطیل هفتگی در این دستهاند. برای مطالبه اینها نیازی به پایان یافتن قرارداد کار نیست. کارگر میتواند این مطالبات را در حین ادامه قرارداد نیز از کارفرما بخواهد.
ب.۱ مطالبه دستمزد: دستمزد، بهایی است که در برابر کاری که کارگر انجام میدهد به او پرداخت میشود. این بها در برابر کار جسمی یا فکری کارگر از سوی کارفرما و گاه از سوی شخص ثالث پرداخت میگردد. در ماده ۳۲ قانون کار تنظیم شده است. دستمزد باید دستکم ماهی یک بار پرداخت شود. مرور زمان مطالبه دستمزد ۵ سال است و این مهلت از تاریخ حال شدن طلب آغاز میشود.
ب.۲ فوقالعاده اضافهکاری: چنانکه در ماده ۴۱ قانون کار آمده است، اضافهکاری به کارهایی گفته میشود که از ۴۵ ساعت در هفته فراتر رود. در صورت فراتر رفتن از مدت کار هفتگی، برای هر ساعت ۵۰٪ بیش از دستمزد عادی به کارگر پرداخت میشود. اما ممکن است مدت کار هفتگی با قرارداد کار کمتر از ۴۵ ساعت تعیین شده باشد. در این حالت، در صورت فراتر رفتن از ساعت تعیینشده در قرارداد، ۲۵٪ بیش از دستمزد عادی پرداخت میشود. همچنین ساعت کار روزانه کارگر در قانون ۱۱ ساعت و در کار شبانه ۷٫۵ ساعت تعیین شده است. در صورت فراتر رفتن از ساعتهای کار روز و شب نیز باید فوقالعاده اضافهکاری پرداخت شود. در این حالت حتی اگر ساعت کار هفتگی از ۴۵ ساعت فراتر نرود، فوقالعاده اضافهکاری پرداخت میگردد. سرانجام، اضافهکاری سالانه نیز نمیتواند از ۲۷۰ ساعت فراتر رود. برای اینکه کارفرما بتواند کارگر را به اضافهکاری وادارد، باید رضایت کتبی او را بگیرد. کارگر میتواند فوقالعاده اضافهکاری را در حین ادامه قرارداد نیز مطالبه کند. مرور زمان این مطالبه ۵ سال است و از تاریخ حال شدن آغاز میشود.
ب.۳ مزد تعطیلات ملی و عمومی: کارگری که در روزهای پذیرفتهشده بهعنوان تعطیل ملی و عمومی کار نمیکند، مستحق دریافت مزد است، چنانکه گویی کار کرده است. کارگری که در این روزها کار میکند، برای هر روز کار مستحق یک روز مزد میشود. یعنی اگر کارگر در این تعطیلات کار کند، مزد دو روز کار را میگیرد. روزهای تعطیل ملی و عمومی چنیناند: ۱ ژانویه آغاز سال، ۲۹ اکتبر جشن جمهوری، ۲۳ آوریل جشن حاکمیت ملی و کودک، ۱ مه روز کارگر، ۱۹ مه جشن جوانان و ورزش، ۱۵ ژوئیه روز دموکراسی، ۳۰ اوت جشن پیروزی و عیدهای رمضان و قربان. مرور زمان این مطالبه نیز ۵ سال است و در لحظه پیدایش، حال میشود.
ب.۴ مزد تعطیل هفتگی: در ماده ۴۶ قانون کار تنظیم شده است. بر این پایه، کارگر در دوره ۷ روزهای که کار میکند، حق دارد دستکم ۲۴ ساعت پیوسته استراحت، یعنی تعطیل هفتگی، داشته باشد. کارگر حتی اگر در این مدت کار نکند، مستحق دریافت مزد است، چنانکه گویی کار کرده است. اگر کارگر در تعطیل هفتگی هم کار کند، مستحق یک روز مزد دیگر میشود و در صورت وجود، فوقالعاده اضافهکاری نیز میگیرد. یعنی کارگر مزد دو روز کار را میگیرد و اگر اضافهکاری هم کرده باشد، بر مزد یک روز او نرخ افزایش اضافهکاری اعمال میشود. مرور زمان این مطالبه نیز ۵ سال است و در لحظه پیدایش، حال میشود.
